पनामा रोग (Panama Wilt): केरामा फैलिंदै गरेको मौन महामारी

पनामा रोग, जसलाई Fusarium Wilt पनि भनिन्छ, केराको उत्पादनमा भयावह असर पार्ने गम्भीर रोग हो। यो रोग Fusarium oxysporum f.sp. cubense नामक माटोमा बस्ने ढुसी (fungus) द्वारा फैलिन्छ। खासगरी अहिलेको Tropical Race 4 (TR4) जातले Cavendish जातको केरा पनि नष्ट गर्न थालेपछि यसले विश्वव्यापी संकट निम्त्याइरहेको छ।

नेपाल जस्तो विकासशील कृषिप्रधान देशमा, यो रोगको प्रसारले कृषकहरूको जीविकोपार्जन, खाद्य सुरक्षा, र निर्यात व्यापारमा खतरा उत्पन्न गरिरहेको छ।

रोग कसरी फैलिन्छ?

माटो, सिँचाइको पानी, बिउ र औजारमार्फत
एक पटक माटोमा प्रवेश गरेपछि वर्षौंसम्म जीवित रहन्छ
संक्रमित बिरुवाको जराबाट प्रवेश गरी vascular system (xylem) मा फैलिन्छ
बिरुवाले पानी र पोषण लिँदैन, जसले गर्दा बिरुवा विस्तारै सुक्छ र मर्छ

लक्षणहरू

पुराना पातहरू पहेँलो हुँदै झर्छन्
पातहरू तलतिर झुकेको देखिन्छ
Pseudo-stem चिरा परेर भित्रबाट खैरो-रातो रंगको दाग देखिन्छ
बिरुवा मर्न पुग्छ र अर्को सिजनमा पनि संक्रमण रहन्छ

रोगका जातहरू (Foc Races)

Race 1 – पुरानो Gros Michel केरा जात नष्ट गर्‍यो
Race 2 – भान्सामा पकाएर खाने जातहरू प्रभावित
STR4 – सामान्य अवस्थामा Cavendish जात प्रतिरोधी, तर कमजोर भएमा संक्रमित
TR4 (Tropical Race 4) – Cavendish सहित धेरै जातहरूमा लाग्ने अत्यन्त खतरनाक जात

पहिचान कसरी गर्ने?

Visual diagnosis: पातको पहेँलोपन र pseudo-stem को splitting
लक्षण देखिएपछि बिरुवा बचाउन सकिँदैन
PCR वा molecular परीक्षणद्वारा पुष्टिकरण आवश्यक

नियन्त्रण र व्यवस्थापन

1. पूर्वतयारी

रोगमुक्त रोपाई सामग्री प्रयोग गर्नुहोस्
खेतको औजार, जुत्ता, ट्र्याक्टर आदिको नियमित स्यानिटाइजेशन
नाली प्रणाली राम्रो बनाउने र पानी जम्न नदिने

2. जैविक नियन्त्रण

Trichoderma spp., Pseudomonas fluorescens, Bacillus subtilis जस्ता लाभदायी सूक्ष्मजीव प्रयोग गर्नुहोस्
कम्पोस्टमा मिसाएर वा बिउमा coat गरेर प्रयोग गर्नुहोस्

3. प्रतिरोधी जातहरूको विकास

TR4 प्रतिरोधी जातहरूको अनुसन्धान जारी छ, केही clone हरू (जस्तै: GCTCV-218) आंशिक प्रतिरोधी

4. सजगता र निगरानी

बिरुवा मरेको खण्डमा तुरुन्त हटाएर नष्ट गर्ने
अन्य किसान र कृषि कार्यालयलाई सूचना दिने

विश्वव्यापी प्रभाव

TR4 ले हालसम्म एशिया, अफ्रिका, अष्ट्रेलिया र ल्याटिन अमेरिका का अधिकांश क्षेत्र प्रभावित गरिसकेको छ
केराको वैश्विक आपूर्ति संकटमा परेको छ
साना किसानहरूमा यो रोगले आर्थिक संकट ल्याउने सम्भावना धेरै

निष्कर्ष

पनामा रोग केराको खेतीमा फैलिंदै गरेको मौन महामारी हो। रोग नियन्त्रणभन्दा रोकथाम नै उत्तम उपाय हो। रोगमुक्त बिउ, औजारको सरसफाइ, जैविक नियन्त्रण, र कृषकमा चेतना अभिवृद्धि गरेर मात्र हामी यो रोगसँग जुध्न सक्छौं।

स्रोतहरू

Aguilar-Hawod KGI, de la Cueva FM, Cumagun CJR. Genetic Diversity of Fusarium oxysporum f. sp. cubense Causing Panama Wilt of Banana in the Philippines. Pathogens. 2019 Dec 28;9(1):32. doi: 10.3390/pathogens9010032. PMID: 31905701; PMCID: PMC7168611.

Pegg, K. G., Coates, L. M., O’Neill, W. T., & Turner, D. W. (2019). The epidemiology of Fusarium wilt of banana. Frontiers in plant science, 10, 1395. https://doi.org/10.3389/fpls.2019.01395

https://www.planthealthaustralia.com.au/wp-content/uploads/2024/01/Panama-disease-FS.pdf?

https://plantix.net/en/library/plant-diseases/100079/panama-disease/?

https://www.agriculture.gov.au/biosecurity-trade/pests-diseases-weeds/plant/identify/panama-disease-tropical-race-4?

https://www.promusa.org/Fusarium%2Bwilt?