जैविक मलले माटोको सूक्ष्मजीव विविधता र स्थायित्व बढाउँछ, पोषक तत्वको रूपान्तरण प्रक्रिया सुस्त बनाउँछ

जैविक मलले माटोको सूक्ष्मजीव विविधता र स्थायित्व बढाउँछ

हालै Environmental Microbiome (2025) मा प्रकाशित Chen र सहकर्मीहरूको अध्ययनले देखाएको छ कि जैविक मल (गोबर) प्रयोगले माटोमा सूक्ष्मजीवहरूको विविधता र समुदाय स्थायित्वलाई उल्लेखनीय रूपमा सुधार गर्छ, जसले दीर्घकालीन माटो स्वास्थ्यमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ।

यो अध्ययन चीनको उत्तर–पूर्वी भागमा रहेको कालो माटो (Black Soil) क्षेत्रमा गरिएको हो, जहाँ ४४ वर्षसम्म फरक–फरक मल प्रयोगका प्रणालीहरू —

बिना मल (NoF)
रासायनिक मल (CF)
गोबर मल (M)
रासायनिक र गोबर मल संयुक्त (CFM) —
को तुलनात्मक प्रभाव अध्ययन गरिएको थियो।

मुख्य नतिजाहरू

रासायनिक मलले कार्बन र नाइट्रोजन चक्रसँग सम्बन्धित कार्यात्मक जीनहरू (जस्तै: स्टार्च, सेल्युलोज, लिग्निन विघटन) बढाएर पोषक तत्वको रूपान्तरणलाई तीव्र बनायो।
**गोबर मल र संयुक्त मल (CFM)**ले सूक्ष्मजीव विविधता र माटो समुदायको स्थायित्वलाई बढाए, यद्यपि पोषक तत्वको रूपान्तरण दर केही सुस्त भयो।
रासायनिक मलले माटोको pH घटायो, जबकि गोबर मलले माटोको अम्लीयता घटाएर कार्बन सन्चयन (carbon sequestration) सुधार गर्‍यो।
सूक्ष्मजीव समुदायको संरचना र असेंब्ली प्रक्रिया रासायनिक मलमा निर्धारक (deterministic) भए पनि गोबर मलमा यादृच्छिक (stochastic) बनेको देखियो — जसले जैविक विविधतालाई दीर्घकालसम्म कायम राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ।
संरचनात्मक समीकरण मोडेल (SEM) ले देखायो कि माटोका रासायनिक गुणहरूले सूक्ष्मजीव विविधता र कार्यात्मक जीनहरूको संरचना दुवैलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ, जसले अन्ततः बाली उत्पादन निर्धारण गर्छ।

अध्ययनको महत्त्व

यो अध्ययनले एक स्पष्ट सन्देश दिन्छ —
रासायनिक मलले उत्पादन त बढाउँछ, तर दीर्घकालमा माटोको सूक्ष्मजीव विविधता र पारिस्थितिक स्थायित्वलाई कमजोर बनाउँछ।
त्यसै समयमा, जैविक मलले माटोको प्राकृतिक प्रणालीलाई सन्तुलित राख्दै दीगो उत्पादनमा योगदान पुर्‍याउँछ।

यसले देखाउँछ कि केवल उत्पादनमा केन्द्रित रासायनिक कृषि प्रणाली दीर्घकालीन दृष्टिले अस्थायी हो, र गोबर वा जैविक मलको संयोजन आवश्यक छ — जसले माटो स्वास्थ्य, जैविक विविधता र उत्पादकता बीच सन्तुलन कायम गर्छ।

निष्कर्ष

Chen र सहले निष्कर्ष निकालेका छन् कि रासायनिक मलको आंशिक सट्टामा गोबर मलको प्रयोग नै दीगो कृषि व्यवस्थाको लागि सबैभन्दा उपयुक्त रणनीति हो।

यसले सूक्ष्मजीवहरूको विविधता, स्थायित्व र कार्यात्मक क्षमता बढाएर माटोको पारिस्थितिकीलाई बलियो बनाउँछ, जसले दीर्घकालमा उत्पादन र वातावरणीय स्थायित्व दुवैलाई सुनिश्चित गर्छ।

Reference

Chen, X., Ma, X., Liu, Z., Gu, H., Fang, H., Shen, Z., Zhang, H., Wan, S., Li, W., Hao, X., Clarke, N. J., & Liu, J. (2025). Organic fertilizers increase microbial community diversity and stability slowing down the transformation process of nutrient cycling. Environmental Microbiome, 20(1), 130. https://doi.org/10.1186/s40793-025-00791-6