बायोचार: फोहोरलाई मलमा रूपान्तरण गर्ने नयाँ प्रविधि

१. बायोचार भनेको के हो?

बायोचार भनेको कृषि फोहोर वा जैविक अवशेषहरू (जस्तै धानको खोस्, मकैको डाँठ, गाईको गोबर, काठका टुक्रा आदि) लाई अक्सिजन कम भएको अवस्थामा तताएर बनाइने कालो पदार्थ हो। यसलाई पायरोलाइसिस भनिन्छ। यो कोइला जस्तै देखिन्छ, तर यसलाई जमिनमा हाल्दा जमिनको उर्वरता र पानी समात्ने क्षमता बढाउँछ।

२. बायोचार कसरी काम गर्छ?

सामान्य रूपमा फोहोर जमिनमा कुहिँदा कार्बन वायुमण्डलमा निस्कन्छ। तर पायरोलाइसिस गर्दा त्यो कार्बन स्थिर रूपमा बायोचारमा फसिन्छ। जमिनमा हाल्दा यो सयौं वर्ष टिक्न सक्छ। यसले माटो सुधार र जलवायु परिवर्तन नियन्त्रण दुवैमा सहयोग पुर्‍याउँछ।

बायोचारको स–साना प्वालहरूले पोषक तत्व (नाइट्रोजन, फस्फोरस, पोटासियम आदि) समातेर राख्छन् र पानी चुहिने समस्या घटाउँछ। यी प्वालहरूले लाभदायी जीवाणुहरूलाई बस्ने ठाउँ पनि दिन्छन्।

३. बायोचारका फाइदाहरू

माटोको उर्वरता बढाउँछ: बायोचारले मलको प्रभाव बढाउँछ, कम मल प्रयोग गरेर राम्रो उत्पादन लिन सकिन्छ।
पानी समात्ने क्षमता बढाउँछ: बायोचार भएको माटोले लामो समय पानी राख्छ, सुख्खा समयमा बाली हरियो रहन्छ।
लाभदायी जीवाणु बढाउँछ: Streptomyces, Trichoderma, Bacillus जस्ता लाभदायी जीवाणुहरू बढ्छन्।
माटोको pH सन्तुलनमा राख्छ: अमिलो माटोमा बायोचार हाल्दा बालीलाई राम्रो वातावरण मिल्छ।
धुवाँ र ग्यास घटाउँछ: फोहोर जलाउँदा निस्कने धुवाँ घटाउँछ र कार्बन माटोमा राख्छ।

४. कसरी बनाउन सकिन्छ?

बायोचार बनाउन ठूलो मेसिन चाहिँदैन। फलामको ड्रम, माटोको खाल्डो वा साधारण भट्टी प्रयोग गर्न सकिन्छ। मुख्य कुरा भनेको अक्सिजन नपुग्ने गरी तताउने हो।
धानको खोस्, मकैको डाँठ, गोबर, काठका टुक्रा आदि कच्चा पदार्थ प्रयोग गर्न सकिन्छ।

बनाइसकेपछि बायोचारलाई २–३ हप्ता गोबर वा कम्पोस्टसँग मिसाएर राख्नुहोस्। यसले पोषक तत्वहरू सोस्छ र माटोमा हाल्दा तुरुन्त असर देखाउँछ।

५. प्रयोग गर्ने तरिका

जोत्नुअघि माटोसँग मिसाउनुहोस्।
कम्पोस्टमा मिसाएर कम्पोस्ट मल बनाउन प्रयोग गर्नुहोस्।
बिरुवा रोप्ने बेडमा प्रयोग गर्नुहोस्।
बायोचार–कम्पोस्ट पानीमा मिसाएर सिँचाइ गर्न सकिन्छ।

६. किसानका अनुभव

भारत, चीन, र केन्या जस्ता देशमा बायोचार प्रयोग गर्ने किसानहरूले २०–४०% बढी उत्पादन पाएका छन्। नेपालमा पनि बायोचार र कम्पोस्ट मिसाएर टमाटर र मकैमा राम्रो नतिजा आएको छ।

७. चुनौती र अवसर

धेरै किसानले अझै बायोचारबारे जानकारी पाएका छैनन्। प्रविधि र तालिम आवश्यक छ। तर सहकारी, विश्वविद्यालय, र सरकारी सहयोगमा यो प्रविधि छिट्टै फैलिन सक्छ।

८. निष्कर्ष

बायोचार पुरानो तर नयाँ समाधान हो। यसले फोहोरलाई उपयोगी मलमा बदल्छ, माटो सुधार्छ र जलवायु परिवर्तनमा सहयोग गर्छ। यदि नेपालका किसानहरूले यसलाई दैनिक कृषि अभ्यासमा अपनाए भने, बायोचारले हाम्रो कृषि प्रणालीलाई सफा, हरियो र टिकाउ बनाउन सक्छ।

Reference

Aryal, P., Vista, S. P., Dhakal, R., Basnet, B., Chand, P., Gyawali, S., & Pandit, N. R. (2024). Assessment of biochar quality and agronomic efficiency produced from rice-husk and saw-dust at different temperature regimes. Archives of Agriculture and Environmental Science, 9(4), 667–675. https://doi.org/10.26832/24566632.2024.090405
Kabir, E., Kim, K.-H., & Kwon, E. E. (2023). Biochar as a tool for the improvement of soil and environment. Frontiers in Environmental Science, Volume 11-2023. https://www.frontiersin.org/journals/environmental-science/articles/10.3389/fenvs.2023.1324533
Kafle, S., Gyawali, M., Adhikari, S., Kropp, J. P., & Pradhan, P. (2024). Possibilities and challenges for converting waste biomass into fuel, feed, and fertilizer in Nepal. Regional Environmental Change, 24(3), 133. https://doi.org/10.1007/s10113-024-02285-6
Tomczyk, A., Sokołowska, Z., & Boguta, P. (2020). Biochar physicochemical properties: pyrolysis temperature and feedstock kind effects. Reviews in Environmental Science and Bio/Technology, 19(1), 191–215. https://doi.org/10.1007/s11157-020-09523-3
Vista, S. P., & Pandit, N. R. (2023). Biochar for Improving crop Production in Nepal. SAARC Journal of Agriculture, 21(1), 227–238. https://doi.org/10.3329/sja.v21i1.65258