चिनियाँ सुन्तला किरा: सुन्तला उत्पादनमा बढ्दो खतरा

सुन्तलामा लुकेको शत्रु

सुन्तला नेपालकै प्रमुख नगदे बाली हो। तर पछिल्लो समय कृषकहरूलाई चिनियाँ सुन्तला किरा (Bactrocera minax) ले ठूलो समस्या बनाएको छ। यो किराले फलभित्रै अण्डा हाल्छ, जसबाट बाहिर नदेखिने तर गहिरो क्षति हुन्छ।

किराको जीवनचक्र

यो किराको विशेषता अरू फलकिराभन्दा फरक छ:

वर्षमा एकपटक मात्र प्रजनन गर्छ।
फलभित्र अण्डा हाल्छ र लार्वाले भित्रै खाने हुँदा फल झर्छ।
माटोभित्र पुपा भएर ५–६ महिना लुकेर बस्छ, त्यसपछि वसन्तमा नयाँ किरा बाहिर निस्कन्छ।

यस कारणले गर्दा सामान्य विषादी छर्केर नियन्त्रण गर्न निकै गाह्रो हुन्छ।

हुने क्षति

फलभित्र किराको लार्वा हुँदा बजारमा बेच्न मिल्दैन।
३०–७०% फल झर्ने खतरा हुन्छ।
प्रभावित क्षेत्रमा निर्यातमा रोकावट आउँछ।

यसले किसानको आम्दानी मात्र नभई नेपालको सुन्तला व्यापारमै असर पार्छ।

नियन्त्रणका सरल उपाय

झरेका फल तुरुन्त संकलन गरी नष्ट गर्ने।
माटो जोत्नेदेखि गहिरो खन्ने काम गर्ने, जसले पुपा नष्ट हुन्छ।
प्राकृतिक शत्रु प्रयोग गर्ने (जस्तै– परजीवी भमरा)।
स्टेराइल इन्सेक्ट टेक्नोलोजी (SIT): बाँझा पोथी/भाले कीरा छोड्ने उपाय अनुसन्धानमा छ।
फेरोमोन ट्र्याप राख्ने, जसले वयस्क किरालाई आकर्षित गरी मार्न मद्दत गर्छ।

यी सबै उपाय मिलाएर समन्वित कीरा व्यवस्थापन (IPM) गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष

चिनियाँ सुन्तला किरा नेपालका किसानका लागि ठूलो चुनौती हो। तर झरेका फल संकलन, माटो व्यवस्थापन, ट्र्याप प्रयोग जस्ता साना–साना अभ्यासले नै ठूलो क्षति कम गर्न सक्छ।

सुन्तला जोगाउनु भनेको किसानको आम्दानी मात्र होइन, हाम्रो अर्थतन्त्र र भविष्य पनि जोगाउनु हो।

सन्दर्भहरू

Adhikari, D., Thapa, R. B., Joshi, S. L., & Du, J. J. (2023). Chinese Citrus Fly, Bactrocera minax (Enderlein) Oviposition Periods in Citrus Orchard, Nepal. Journal of the Plant Protection Society, 137-141.

https://npponepal.gov.np/progressfiles/fruit-fly-ppt_1669050009-1701164895.pdf