रातको चिसो तापक्रमले टमाटरको माटोमा हुने अदृश्य परिवर्तन — सूक्ष्मजीव कमजोर, तर बिरुवाले नयाँ प्रतिरक्षा विकास गर्छन्!

नेपालका धेरै किसानहरू ग्रीनहाउसमा टमाटर खेती गर्छन्। तर, वसन्तको सुरुवातमा आउने रातको चिसो तापक्रम (Low Nocturnal Temperature) ले बिरुवा मर्काउने समस्या धेरैले देख्नुभएको होला।

अब चीनको शेयान कृषि विश्वविद्यालयका वैज्ञानिकहरूले यसको वैज्ञानिक कारण पत्ता लगाएका छन् — चिसो रातले टमाटरको माटोभित्र बस्ने सूक्ष्मजीव (ब्याक्टेरिया) र तिनीहरूले उत्पादन गर्ने पोषक तत्व र रासायनिक पदार्थ (metabolites) दुवैमा ठूलो परिवर्तन ल्याउँछ।

के भयो अध्ययनमा?

४० दिनसम्म गरिएको अनुसन्धानमा, वैज्ञानिकहरूले टमाटरको माटोलाई चार फरक रात्री तापक्रममा राखे —

१५°C, १२°C, ९°C, र ६°C।

पहिलो १० दिनमा खास फरक देखिएन।
तर २० दिनपछि सूक्ष्मजीव समुदायमा परिवर्तन सुरु भयो।
४० दिनपछि माटोको फस्फोरस (P) र घुलनशील जैविक कार्बन (DOC) घट्यो — जुन बिरुवाको वृद्धि र फल उत्पादनका लागि अत्यन्त जरुरी हुन्छ।

कुन ब्याक्टेरिया असरमा परे?

सबैभन्दा बढी प्रभाव Streptomyces र Microvirga नामका फाइदा गर्ने ब्याक्टेरियामा पर्‍यो।
यी ब्याक्टेरियाले माटोमा फस्फोरस उपलब्ध गराउन र बिरुवालाई रोगबाट जोगाउन मद्दत गर्छन्।
तर चिसो तापक्रममा यी घटे, जसले माटोको पोषण चक्रमा असर गर्‍यो।

तर राम्रो कुरा पनि छ!

चिसोले बिरुवा र माटो दुवैमा केही सुरक्षात्मक पदार्थ (stress-resistant compounds) बढाएको पाइयो —
जस्तै:

लिनोलिक एसिड
जास्मोनिक एसिड
ब्रासिनोलाइड

यी पदार्थहरूले बिरुवालाई चिसो, रोग, र अन्य तनावबाट बचाउन सहयोग गर्छन् — मानौं बिरुवाले “जाडोमा न्यानो लुगा लगाएको” हो।

किसानका लागि सन्देश

ग्रीनहाउसमा रातको तापक्रम १२°C भन्दा तल झर्न नदिने प्रयास गर्नुहोस्।
चिसो समयमा जैविक मल र सूक्ष्मजीवयुक्त बायोफर्टिलाइजर प्रयोग गर्दा माटोको सूक्ष्मजीव सन्तुलन सुधार्न मद्दत गर्छ।
मल्चिंग, रातमा प्लास्टिक कभर, वा हल्का हिटर प्रयोग गरेर तापक्रम स्थिर राख्न सकिन्छ।

निष्कर्ष

यो अनुसन्धानले देखाउँछ कि रातको चिसोले माटोभित्रको जीवनलाई असर गर्छ, जसले बिरुवाको पोषण, वृद्धि, र उत्पादनमा प्रभाव पार्न सक्छ।
तर राम्रो व्यवस्थापन र माटोको हेरचाहले टमाटरलाई बलियो र सहनशील बनाउन सकिन्छ।

Reference

Shi, Q., Sun, Z., Fu, H., Liu, Y., & Li, T. (2025). Low nocturnal temperature changed protected tomato soil bacterial community composition and metabolite characteristics. Biology and Fertility of Soils. https://doi.org/10.1007/s00374-025-01956-8